Samen leren innoveren
In oktober 2025 zijn 27 deelnemers gestart in één van de drie leerlabs van het Innovatieprogramma Onderwijshuisvesting (IPOHV). Driekwart jaar verder kwamen zij voor het eerst weer allemaal bij elkaar. Wat hebben zij geleerd in deze periode, wat werkt en wat schuurt? Tijdens een rijk gevulde ochtend ontstonden eerlijke gesprekken over dilemma’s en de dagelijkse praktijk.
Dinsdag 9 juni vond de jaarbijeenkomst plaats van het IPOHV. Deelnemers van schoolbesturen, gemeenten, adviseurs, het ministerie van OCW, VNG, PO- en VO-raad en leden van de programmaraad waren te gast bij Theater ZIMIHC in het Vorstelijk Complex in Utrecht. Deze locatie bestaat deels uit twee monumentale schoolgebouwen. Beide stonden op de nominatie voor sloop, maar hebben in 2010 een ingrijpende verbouwing ondergaan met de komst van het nieuwe theater. Is er een toepasselijkere locatie voor de jaarbijeenkomst van het IPOHV?
Pak de microfoon!
De aftrap was plenair, in de grote theaterzaal. Maar in plaats van in de zaal, waren voor alle deelnemers plaatsen op het podium gereserveerd. Gezeten in drie cirkels -onderverdeeld op rol- kregen de bouwheren, samenwerkende partijen en opdrachtgevers vanuit het programma de kans om te reflecteren op de afgelopen periode en op elkaar te reageren via een handige werkvorm. Iedereen werd aangespoord zich te laten horen. Vragen, opmerkingen, ideeën? Pak de microfoon! Het doel was om elkaars perspectieven beter te begrijpen, als voorwaarde voor goede samenwerking binnen de leerlabs.
Vier deelsessies in vogelvlucht
De aanwezigen werden vervolgens uitgenodigd om in twee rondes deel te nemen aan de deelsessies van hun keuze.
- Leren van een innovatieve mindset, onder leiding van Hilde Bergsma
De deelnemers bespraken kansen zoals het verlengen van de levensduur van gebouwen, het delen van kennis tussen leerlabs en het eerder betrekken van marktpartijen. Het werd duidelijk dat innovatie niet ontstaat door simpelweg te besluiten vanaf vandaag innovatief te zijn. Daarvoor zijn de risico’s, afhankelijkheden en belangen te groot.
De behoefte aan praktijkgerichte experimenten kwam nadrukkelijk naar voren. Innovaties eerst testen in een bestaande omgeving, voordat ze worden toegepast in een nieuw schoolgebouw, werd door veel deelnemers als wenselijk gezien.
De wil om te vernieuwen is aanwezig, maar innovatie vraagt tijd, oefenruimte en herhaling. Een innovatieve mindset groeit stap voor stap.
- Leren van andere sectoren, onder leiding van Lenneke Noorlander
Architect Duzan Doepel nam deelnemers via een videofragment mee in inclusie, social design en healing environments in de zorgsector. Gebouwen kunnen bijdragen aan welzijn, autonomie en een gevoel van veiligheid. Hoe kunnen deze inzichten worden vertaald naar schoolgebouwen?
Drie ontwerpprincipes stonden centraal:
- Co-creatie met eindgebruikers;
- Slimme overgangen en routing;
- Autonomie en keuzevrijheid voor gebruikers.
Een inclusieve leeromgeving begint niet bij het aantal vierkante meters, maar bij de vraag wat leerlingen en medewerkers nodig hebben om prettig te kunnen leren en werken. Luisteren naar gebruikers is belangrijk, maar begrijp je ook de vraag achter de vraag?
Ontwerp niet voor een gemiddelde gebruiker, maar creëer gebouwen die ruimte bieden aan verschillen. Flexibiliteit en aanpasbaarheid zijn essentieel.
- Leren van samenwerking, onder leiding van Ferdie van de Winkel
In deze sessie stond de vraag centraal hoe innovatie en praktijk dichter bij elkaar kunnen worden gebracht door goede samenwerking. Als voorbeeld werd The Green Village van de TU Delft aangehaald: een succesvol experiment in de woningbouw, in een gecontroleerde omgeving.
De deelnemers benoemden een dilemma. Projecten fungeren nu als pilot, terwijl vooraf onvoldoende ruimte is geweest om innovaties veilig te testen. Ook de verdeling van risico’s was een belangrijk gespreksonderwerp. Wie draagt de (financiële) verantwoordelijkheid als een innovatieve oplossing uiteindelijk niet werkt zoals verwacht?
Goede samenwerking begint met een heldere rolverdeling, realistische verwachtingen én een gedeeld belang. Er is tijd nodig om te leren en experimenteren.
Innovatie draait niet alleen om goede ideeën, maar vooral om het organiseren van een gezamenlijke leer- en experimenteerruimte. Een duidelijke rolverdeling, realistische verwachtingen en gedeelde verantwoordelijkheid zijn van groot belang.
- Vooruitkijken naar de volgende tranche, onder leiding van Merel Schonagen
Deze deelsessie was speciaal ingericht voor opdrachtgevende partijen vanuit het programma en aanwezigen van de programmaraad. In deze sessie keken zij vooruit naar de inrichting van de volgende fase van het innovatieprogramma, indachtig de geleerde lessen. Ook in deze deelsessie was aandacht voor de samenwerking tussen gemeenten en schoolbesturen.
Daarnaast werd onderzocht hoe andere domeinen sterker kunnen worden betrokken. Denk aan zorg, wonen en maatschappelijke voorzieningen. Ook werd besproken of en hoe toekomstige innovaties kunnen starten vanuit de praktijk van onderwijzend personeel, leerlingen of marktpartijen.
Het verkennen van innovatie in gemeentelijke processen en domeinoverstijgende samenwerking biedt aanknopingspunten voor nader onderzoek in een volgende tranche.
Verder bouwen
De leerlabs zijn volop in beweging. Maar samen innoveren gebeurt niet in een rechte lijn. Het is een zoektocht waarin experimenteren, leren en vooral samenwerken hand in hand gaan. De komende periode bouwen de deelnemers aan de leerlabs verder aan hun projecten, met begrip voor elkaars positie, aandacht voor samenwerking en ruimte om innovaties te testen. Met voor ogen waarom deze beweging in de realisatie van onderwijshuisvesting zo nodig is. Want innovatie is geen doel op zich. We willen en moeten sneller, beter en kostenefficiënter toekomstbestendige werk- en leeromgevingen creëren voor leerlingen en onderwijsprofessionals. Met het IPOHV ontdekken we welke oplossingen niet alleen individuele projecten vooruithelpen, maar uiteindelijk de hele sector.
